استفاده از حس کمال جویی

مردم به کمال و جمال گرایش دارند. کمال جویی انسانی، به ویژه در سنین نوجوانی و جوانی سبب می شود به سوی انسان های برتر، ابر انسان ها، الگوهای قدرت و علم و شهرت و محبوبیت جذب شوند و حس قهرمان گرایی خود را در عشق ورزیدن به آن الگوهای آرمانی ارضاء کنند و اگر هم چنین الگوها و قهرمان هایی وجود نداشته باشند، آنها را می سازند و می پردازند، حتی در خیال خویش.

نظریه قهرمان گرایی برای کمال، بخصوص در قشر جوان و نوجوان، امری روشن است، فرد، بویژه در نوجوانی همواره به قهرمان توجه دارد و اگر بدان دسترسی نداشته باشد، حتی در عالم خیال و رؤیا از بسیاری از جهات او را الگو و مدل رفتار خویش قرار می دهد و از تصور خاص خود از او، از رفتار او، از طرز لباس پوشیدن و از قیافه و هر چیز مرتبط با او الهام می گیرد.

قهرمان منتخب، کعبه انطباق رفتار نوجوان است.(۱) قهرمانان، خدایان زمین اند. بشر در آنان نیز قدرت، کمال و جمال آسمانی یا می جوید یا به آنان نسبت می دهد. بتی با دست خویش می تراشد، صفت های خدایی به او نسبت می دهد و آنگاه معبود خود ساخته اش را می پرستد(۲)

حال که چنین است، هر چه این قهرمانان و الگوها، متعالی تر، کامل تر، آسمانی تر و خدایی تر و بی عیب تر باشند، مدار جاذبه قوی تری ایجاد می کند و این کشش و محبت، سازنده تر خواهد بود.(۳)

باید از حس آرمان گرایی بهره گرفت و توسط اهل بیت، این خلأ را پر کرد. اهل بیت از نظر قدرت جسمی، قدرت روحی، کرامات و معجزات، اتکاء به قدرت خدا، برخورداری از علم لدنی و الهی، فضیلت و کمال، از همه انسان ها برترند. مظهر کمال و جمال الهی اند.

طرح شجاعت ها، فضایل و معجزات و کراماتشان، شفا دادن ها و رفع مشکلات و مقام شفاعت نزد خداوند و رفع حاجت توسل جویندگان، در ایجاد علاقه نسبت به آن مؤثر است.

وعاظ و مرثیه خوانانی که در ایام سوگواری، از حوادث عاشورا سخن می گویند و با ذکر مصائب و مظلومیت اهل بیت، دلها را به سوی آنان جذب و معطوف می کنند، اگر در کنار این شداید، از رشادت ها و قهرمانی های شهدای کربلا هم بگویند، آن چهره ها محبوب تر می شوند.

گاهی خود افراد به واعظ می گویند: از شجاعت و رزم آوری عباس و علی اکبر و امام حسین (علیهم السلام) برایمان بگو. این نشان دهنده این است که بیات ابعاد حماسی این الگوها، جامعیت و کمال بیشتری را در ذهن مخاطب، ترسیم می کند و بر علاقه ها می افزاید. البته از معجزات و کرامات، باید آنهایی را برای کودکان و نوجوانان گفت که قابل فهم و هضم برای آنان باشد.

اگر جوانان و کودکان، شیفته انسان هایی می شوند که از نظر علمی، فنی، نبوغ ادبی، ورزیدگی جسمی، شجاعت و توانمندی، روحیه های والا، زیبایی، بخشندگی و جوانمردی در سطح بالایی قرار دارند، باید گفت که اهل بیت، از نظر علم، زهد، قدرت، فصاحت و بلاغت، شجاعت و سخاوت، کمال صورت، و سیرت، عبادت و عرفان، زیبایی و جمال ظاهری، مردانگی و گذشت و احسان، صبر و مقاومت از همه انسان ها برتر و بالاترند.

طرح آنان به عنوان چهره های آرمانی، محبتشان را در دل ها می آفریند. کدام مشخصه و خصلت و فضیلت جاذبه آفرین و دوست داشتنی و محبت آور را می توان نام برد که حد اعلا و بالاترین مرتبه آن در اهل بیت عصمت، تجلی نداشته باشد؟

در حدیثی، امام رضا (علیه السلام) در توصیف دین و مرام ائمه اهل بیت (علیهم السلام)، چنین می فرماید:

و ان من دینهم الورع و العفه و الصدق و الصلاح و الأجهاد و اداء الامانه الی البر و الفاجر و طول السجود و القیام باللیل و اجتناب المحارم و حسن الصحبه و حسن الجوار و بذل المعروف و کف الأذی و بسط الوجه و النصیحه و الرحمه للمؤمنین(۴)

پرهیزکاری، پاکدامنی، راستگویی، شایستگی، تلاش، امانتداری نسبت به نیک و بد، سجود طولانی، شب زنده داری، پرهیز از حرام ها، معاشرت خوب و رفتار مناسب با همسایه، بخشش نیکی، پرهیز از آزار، گشاده رویی، خیرخواهی و رحمت برای مؤمنان، از دین و مرام ائمه است.

در زیارت جامعه، اوصاف برجسته و فضایل ارجمندی از امامان نقل شده است. از جمله اینکه: هرگاه خیر و خوبی یاد شد، اول و ریشه و شاخه و منبع و جایگاه و منت های آن هستند و هر نیکی از شما آغاز می شود و به شما پایان می گیرد.(۵)

شما راه خدا را باز کردید – شهادت را شما آغاز کردید

فدا کردید جان، تا دین بماند – به خون خفتید، تا آیین بماند

اهل بیت عصمت، محبوب ترین انسان ها، ارزنده ترین دوست ها، زیبنده ترین محبوب هایند که جامعیت بی نظیر نسبت به همه خوبی های اخلاقی و رفتاری دارند و آنچه خوبان همه دارند، اهل بیت به تنهایی دارند و بهترین چهره های دوست داشتنی و عشق ورزیدنی اند. در حدیث امام صادق (علیه السلام) است که سه چیز محبت آور است: دین، تواضع، بذل و بخشش.(۶)

امامان شیعه و اهل بیت، هم محور و مدار دین و آیین اند، هم با همه مقام و مرتبه ای که دارند در تواضع و فروتنی پیشتازند و هم در سخاوت و داد و دهش سر آمد مردم روزگارند. یاد کردن از نمونه های اخلاقی امامان و از تواضع، جود و بخشندگی آنان، علاقه مندی به آنان را می افزاید.

روزی معاویه، یکی از بانوان شجاع و شیفته علی بن ابی طالب (علیه السلام) به نام دارمیه حجونی را احضار کرد. از او پرسید: می خواهم بدانم بر چه اساس و جهتی علی را دوست می داری و با من دشمنی؟

پاسخ داد: علی را به آن جهت دوست دارم و به ولایت او دل بسته ام که او در میان مردم به عدالت رفتار می کرد، حقوق را مساوی تقسیم می کرد، پیامبر او را به ولایت برگزیده بود، دوستدار محرومان بود، دینداران را گرامی می داشت و تو را نیز به خاطر جنگیدنت با علی (علیه السلام) که سزاوار توست، و به خاطر ستمگری، حکومت هوسرانانه و قضاوت جائرانه ات دشمن می دارم.(۷)

جلوه های برجسته اخلاقی و رفتاری علی (علیه السلام) آنگونه است که آن بانوی دلیر را هوادار وی ساخته است. فضیلت ها همواره جاذبه دارد.

ذکر فضایل و فرهنگ و تعالیم اهل بیت (علیهم السلام)

مردم، آرمان گرا و قهرمان دوستند و در پی فرزانگیهایند. در غرب، درباره شخصیتها و چهره های ملی و علمی شان، آن قدر کتاب و مقاله می نویسند، فیلم و مجسمه می سازند و تبلیغات می کنند، تا آن چهره را در نقش الگو و قهرمان در ذهن و دل ملت خود جا دهند.

ما چرا درباره بزرگان دینمان که بسیار ارزنده تر و شایسته ترند چنین نکنیم؟ اگر مردم شخصیت و فضیلت و فکر و فرهنگ امامان اهل بیت (علیهم السلام) را بشناسند و با سخنان بلند آنان آشنا شوند، به آنان علاقه پیدا می کنند و این علاقه به تبعیت و همسویی می کشد. امام رضا (علیه السلام) در حدیثی فرموده است:

ان الناس لو علموا محاسن کلامنا لاتبعونا(۸)؛ مردم اگر خوبی های حرف ها و تعالیم ما را بشناسند از ما پیروی می کنند.

ترویج احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و مسابقات حفظ حدیث در این زمینه مفید است. استفاده از چهل حدیث های گوناگونی که از سوی برخی ناشران در موضوعات مختلف تدوین و منتشر شده است، جهت این کار پیشنهاد می شود. برنامه حفظ این چهل حدیث ها یا احادیث دیگر نیز مفید است.

انتخاب مفاهیم و موضوعات برای گفتن به کودکان و جوانان بسیار مهم است. در احادیث امامان بسیاری نکته ها و معارف نهفته است، ولی همه آنها قابل گفتن برای همه نیست. گاهی برای مخاطب قابل هضم نیست، به جای جاذبه، دافعه دارد و به جای گرایش به مکتب اهل بیت، فراری می دهد و به جای روشنگری اذهان، شبهه می آفریند. در انتخاب هم باید ذوق و خرد داشت و زمینه و ظرفیت ها را سنجیده و این نکته بسیار مهم است.

امام صادق (علیه السلام) به یکی از اصحاب خویش به نام مدرک بن هزهاز فرمود: ای مدرک! به یاران ما سلام برسان و بگو: رحمت خدا بر کسی که مودت مردم را به سوی ما بکشد، به آنان سخنانی از ما بگوید که آنرا می شناسند و می پذیرند و آنچه را حالت انکار و عدم پذیرش دارند نگوید.(۹)

پی‌نوشت ها

۱- دیباچه ای بر رهبری، ناصرالدین صاحب الزمانی، ص ۶۹٫

۲- همان، ص ۲۱۸٫

۳- در زمینه نقش الگو و قهرمان از جمله ر.ک: الگوهای تربیت کودکان و نوجوانان محمد علی کریمی نیا، نقش اسوه ها در تبلیغ و تربیت مصطفی عباسی مقدم جوان و کودک، فلسفی، انسان کامل شهید مطهری، دیباچه ای بر رهبری ناصرالدین صاحب الزمانی.

۴- تحف العقول، ص ۴۱۶

۵- ان ذکرالخیر کنتم اوله و اصله و فرعه و معدنه و مأواه و منتهاه مفاتیح الجنان، ص ۵۴۹٫

۶- ثلاثه تورث المحبه: الدین و التواضع و البذل بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۲۲۹٫

۷- علامه مجلسی؛ بحار الانوار، ج ۳۳،ص۲۶۰٫

۸- شیخ کلینی؛ الکافی، ج ۱، ص ۱۹۳٫

۹- رحم الله امراءاً اجتر موده الناس الینا، فحدثهم بما یعرفون و ترک ما ینکرون؛ بحار الانوار، ج ۲، ص ۶۸

منبع: کتاب عشق برتر؛ نویسنده: جواد محدثی؛ انتشارات دفتر تبلیغات‌ اسلامی حوزه‌ علمیه‌ قم‌